बिरगञ्जमा इन्टर्नशिप सर्वेक्षणको क्रममा एक किसानले मलाई एउटा कुरा भन्नुभयो जसले मलाई एकछिन रोकिन बाध्य बनायो - "हिजो साँझ स्प्रे गर्यौं। भोलि बिहान तरकारी टिप्छौं, त्यसो गर्दा तरकारी धेरै दिनसम्म ताजा रहन्छ।" उहाँले यति सहजतासाथ भन्नुभयो कि मलाई के जवाफ दिने नै थाहा भएन। त्यो एउटा न्यानो दिउँसो थियो। हामी एउटा सानो सर्वेक्षण टोली बनाएर खेतखेत घुम्दै तरकारी किसानहरूसँग कुरा गर्दै थियौं। कृषि विद्यार्थीको रूपमा म उत्साहित थिएँ - हातमा नोटबुक, मनमा सिंचाइ र माटोको स्वास्थ्यबारे जान्ने जिज्ञासा। तर मैले सिकेको कुरा केही अर्कै थियो। र त्यो अझै मेरो मनमा छ।

खेतमा मैले के देखेँ ?

मैले कुरा गरेका प्रायः सबै किसानहरू एउटै तरिका अपनाइरहेका थिए - भोलि तरकारी टिप्नुअघि साँझ कीटनाशक छर्ने। र इमानदारीका साथ भन्नु पर्दा, उहाँहरूको हिसाबले त्यो तर्कसंगत नै थियो। तरकारी बजार पुग्दा सफा र किरामुक्त देखिन्छ, चाँडो बिक्छ, र केही दिन थप ताजा रहन्छ। जहाँ देखिने कुरा नै सबथोक हो, त्यस्तो बजारमा यो उहाँहरूका लागि बुद्धिमानीको काम थियो। त्यो किसान लुकाउँदै वा चलाखी गर्दै हुनुहुन्थेन। उहाँले यसलाई जस्तो छ त्यस्तै, साधारण कुरा जसरी भन्नुभयो - साँझ स्प्रे, बिहान तरकारी टिप्ने। सफा उपज, किरा छैन, राम्रो बिक्री। उहाँको ठाउँबाट हेर्दा यो पूरै स्वाभाविक थियो।

पर्खाइ अवधि भनेको के हो?

यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा छ - हरेक कीटनाशकको एउटा निश्चित समय हुन्छ जसलाई Pre-Harvest Interval वा PHI भनिन्छ। यो भनेको स्प्रे गरेको र तरकारी टिप्नुभन्दा अगाडि बित्नु पर्ने दिनहरूको संख्या हो। यो सुझाव होइन - यो अनिवार्य अवधि हो। किनभने कीटनाशक बिरुवामा लागेलगत्तै हराउँदैन। यो सतहमा बस्छ र बिरुवाभित्र पस्छ। पर्खाइ अवधि भनेको त्यो रसायन खाने मान्छेलाई हानि नगर्ने स्तरसम्म घट्न लाग्ने समय हो।

सामान्य तरकारीहरूमा पर्खाइ अवधि: तरकारी पर्खाइ अवधि गोलभेँडा ७ – १४ दिन काउली ७ – १० दिन काँक्रो ३ – ७ दिन पातदार तरकारी ७ – १४ दिन सिमी ७ दिन भण्टा ५ – ७ दिन एक दिन भनेको सात दिन होइन। भोलि बिहान टिपिएको तरकारीमा बाँकी रहने रसायन सुरक्षित मानिने मात्राभन्दा दश देखि बीस गुणा बढी हुन सक्छ। यो सामान्य मात्रा होइन - यो एउटा वास्तविक डोज हो जुन तपाईंको थालमा पुग्दैछ।

कसैले उहाँहरूलाई भनेनन्

सर्वेक्षणमा जब हामीले पर्खाइ अवधिको कुरा उठायौं, प्रायः किसानहरूको अनुहारमा रक्षात्मकता होइन - साँचो अनभिज्ञता देखियो। केहीले यो शब्द सुनेका थिए तर आफूले प्रयोग गर्ने रसायनको वास्तविक अवधि थाहा थिएन। कतिपयले भने त स्प्रे सुक्खा हुन पर्खिनु भनेको बुझेका थिए। एकजना किसान सिधा भन्नुभयो - एक हप्ता कुर्दा किरा फर्किन्छन्, फलमा प्वाल पर्छ, र छालाको चमक हराउँछ जुन खरिदकर्ताले खोज्छन्। बजारमा राम्रो देखिने तरकारी नै बिक्छ। त्यसो भए सावधानीका साथ फलाउनुको के अर्थ, यदि त्यसले कम बिक्री मात्र दिन्छ भने? उहाँले भन्नुभयो - "हाम्रो परिवार पनि पाल्नु छ। उपभोक्ताको स्वास्थ्यसँग सम्झौता गर्न चाहँदैनौं, तर अर्को उपाय थाहा छैन।" यो बहाना थिएन। यो साँचो थियो। र अर्कोतर्फ उपभोक्ताहरूलाई पनि यो कुरा थाहा छैन। तरकारी ताजा देखिन्छ, राम्रो गन्हाउँछ, र प्याकेटमा केही लेखिएको छैन। मान्छे राम्रो देखिने किन्छन्। दुवै पक्ष अँध्यारोमा छन्।

यसले के गर्दैछ?

बिस्तारै तत्काल कुनै नाटकीय कुरा हुँदैन। तपाईंले गोलभेँडा खानुहुन्छ, ठीकै महसुस हुन्छ, र भोलि फेरि खानुहुन्छ। र यही कुरा यसलाई कम होइन, झन् खतरनाक बनाउँछ। असर बिस्तारै आउँछ। वर्षौंपछि कारण पत्ता लगाउनु झन् गाह्रो हुन्छ। तराईमा सामान्यतया प्रयोग हुने Organophosphates र Synthetic Pyrethroids जम्मा हुँदै जान्छन् - र नियमित रूपमा यस्ता तरकारी खाँदा हर्मोनमा गडबडी, स्नायु प्रणालीमा तनाव, र दीर्घकालमा क्यान्सरको जोखिम बढ्छ। बालबच्चाहरूमा असर झन् बढी पर्छ। सानो शरीर, अझ विकसित नभएको पाचन तन्त्र, र शरीरको तुलनामा खाना बढी। जुन साग एउटा ठूलो मान्छेका लागि ठीकै छ, त्यही साग पाँच वर्षको बच्चाका लागि बिल्कुल फरक कुरा हो। र मान्छे मात्र होइन - पर्खाइ अवधिभित्र नै टिपिएका बालीबाट बग्ने पानी खोलानालामा मिसिन्छ, माटो जोड्ने सूक्ष्मजीवहरू मर्छन्, र अर्को मौसम निर्भर गर्ने परागकण र प्राकृतिक शत्रु किराहरू नष्ट हुन्छन्। पर्याप्त पटक यो अवधि छोड्दा जमिन आफैं बोल्न थाल्छ।

यहाँ E Maali कहाँ आउँछ ?

E Maali ले किसानलाई सिधा उपभोक्तासँग र एग्रोभेटलाई किसानसँग जोड्छ। यो सिधा सम्पर्क रेखा उपजसँगै जानकारी पनि बोक्न सक्छ। कीटनाशकको प्याकेटमा लेखिएको पर्खाइ अवधि त्यहाँ मात्र रोकिनु पर्दैन। बाली कहिले स्प्रे गरियो, कहिलेदेखि खान सुरक्षित हुन्छ, र कसरी उत्पादन गरियो - यो सबै जानकारी उपज सूचीकरणको हिस्सा हुन सक्छ। दिगो कृषितर्फ अग्रसर हुँदै गरेको मान्छेको रूपमा मलाई लाग्छ - नेपालमा अर्को पुस्ताको खेती केवल उत्पादन वा राम्रो बीउको बारेमा मात्र हुनेछैन। यो उमार्ने मान्छे र खाने मान्छेबीचको विश्वासको बारेमा हुनेछ। र पर्खाइ अवधि सम्मान गर्नु त्यो विश्वास निर्माण गर्ने सबैभन्दा सरल र ठोस उपाय हो। धेरैजसो किसानहरूले आफ्नो ग्राहकलाई हानि पुर्याउने छनोट गर्ने थिएनन् - यदि उहाँहरूले साँच्चै के दाउमा छ भनी बुझेको भए। म त्यो विश्वास गर्छु। समस्या त्यो खाली ठाउँमा छ - एग्रोभेटको काउन्टरमा, खेतको डिलमा, बजारको स्टलमा। जानकारी अगाडि पास हुन सकेको छैन। किसान र उपभोक्ताबीचको प्रत्यक्ष विश्वासमा बनेका Platform हरूसँग यो बदल्ने वास्तविक अवसर छ। एकैरातमा होइन। तर खेतखेत, टोकरीटोकरी - काम त्यहीँ छ।

The Morning After the Spray: What Nobody Told Us About Pesticide Waiting Periods

Stay Updated